Binnenkort is het weer Bevrijdingsdag. Na de oorlog droegen vrouwen op 5 mei een speciaal voor deze gelegenheid gemaakte ‘nationale feestrok’ ofwel ‘bevrijdingsrok’. De oma van Marthyne Kunst uit Arnhem maakte er eentje voor haar dochter. Marthyne heeft hem nu ingelijst aan de muur hangen. En voor wie er zelf een wil naaien: op naaiblogs en youtube staan daarover instructies.
(Tekst Henk Donkers)
Kort na de oorlog vroeg de regering zich af hoe de bevrijding te vieren en stelde daarvoor naar goed Nederlands gebruik een commissie in. Commissielid en verzetsvrouw Mies Boissevain stelde een nationale feestrok voor en maakte er zelf ook een. Vele vrouwen volgden onder wie de oma van Marthyne Kunst uit Arnhem. Ze heeft de rok die haar moeder bij bevrijdingsfeesten droeg ingelijst in haar huiskamer hangen.
Toen de moeder van Marthyne Kunst (63) in 2005 overleed, vond ze in haar nalatenschap een plastic zak met een rok. Het bleek een zogenaamde ‘bevrijdingsrok’ te zijn. Haar oma Aaf Hoff maakte uit oude lapjes stof de rok voor haar destijds 10-jarige dochter Ina, de moeder van Marthyne. Die droeg de rok tijdens bevrijdingsfeesten. Veel musea hebben een bevrijdingsrok in hun collectie. Marthyne Kunst (met een grote K) heeft haar exemplaar als kunst (met een kleine k) aan de muur hangen.
Nationale feestrok
Officieel heet het kledingstuk de ‘nationale feestrok’. De bedenkster ervan is de Amsterdamse feministe en verzetsheldin Mies Boissevain-Van Lennep (1896-1965). Ze riep alle vrouwen in Nederland op om een rok te maken van oude lapjes en restjes stof uit de oorlog (want daaraan was ondanks de textiel-schaarste geen gebrek), en daarin persoonlijke herinneringen te verwerken. De rok moest een symbool worden van de naoorlogse saamhorigheid. Verschillende oude lapjes moesten samen een nieuw geheel vormen. De rok vertegenwoordigde voor haar ‘eenheid in veelheid, nieuw uit oud, opbouw uit afbraak en één dracht maakt eendracht’. Voor de rok golden specifieke maakvoorschriften. Zo moest de zoom bestaan uit punten die stonden voor de ‘hoogtepunten van ons volksbestaan’ zoals Bevrijdingsdag. Daar konden data in geborduurd worden waarop de rok gedragen was.
Lapjesdasje
Verzetsvrouw Boissevain werd in 1943 gearresteerd en kwam in de gevangenis terecht. Daar kreeg ze eens een waszak waarin een lapjesdasje zat: ‘Allemaal kleine lapjes: bont, fleurig, kleurig, frisch. Lapjes, die ik ken uit kinderjurkjes en japonnen, zorgvuldig gerangschikt en tot een geheel geworden onder de handen van iemand die van mij houdt.’ Van de gevangenis ging ze naar kamp Vught en daarna naar concentratiekamp Ravensbrück. ‘Het lapjesdasje was mij al lang afgenomen. Maar, mijn geest hield de herinnering vast.’ Uit het lapjesdasje ontstond het idee van de bevrijdingsrok.
Uit kledingstukken vermoorde familieleden
Boissevain overleefde Ravensbrück, maar twee van haar drie zonen zijn vanwege hun verzetswerk door de Duitsers gefusilleerd en haar man is vermoord in concentratiekamp Buchenwald. In de bevrijdingsrok die ze zelf maakte, zitten stukjes stof verwerkt uit kledingstukken van haar zonen en haar man. Ze borduurde er de datum in van de ‘uittocht uit Ravensbrück’ en de wapenspreuk van de familie Boissevain ‘ni regret du passé, ni peur de l’avenir’ (geen spijt van het verleden, geen angst voor de toekomst) die een van haar zoons voor zijn executie met bloed op de muur van zijn cel had geschreven. Daarnaast heeft ze ook data van huwelijken in haar rok geborduurd en jaren waarin ze de rok droeg. Haar rok hangt in het Verzetsmuseum in Amsterdam.
Feestrokkenregister
Vrouwen die in navolging van Mies Boissevain zo’n rok maakten, konden deze laten registreren in een officieel Feestrokkenregister. Ongeveer vierduizend vrouwen deden dat. Er kwam ook een feestroklied en er werden aparte rokkenbals georganiseerd.
De rok beleefde zijn hoogtepunt op 2 september 1948 toen honderden vrouwen in feestrok in een optocht naar het Binnenhof trokken om het gouden jubileum van koningin Wilhelmina te vieren. Daarna raakte de bevrijdingsrok lange tijd in de vergetelheid en werd deze een museumstuk.
Hernieuwde aandacht
Recentelijk leeft de aandacht voor de bevrijdingsrok weer wat op. Zo geeft Jessie Derks op haar website blog.bernina.com een instructie voor het naaien van een moderne bevrijdingsrok en staan er op youtube instructiefilmpjes.
