Tussen 8 en 31 mei geeft de Arnhemse muziektheatergezelschap De Plaats 29 uitvoeringen van hun nieuwe voorstelling ‘Nooit Meer Sudah’. Daarin onderzoekt de groep aan de hand van een Indische familiegeschiedenis hoe koloniale geschiedenis, gedwongen migratie en ontheemding doorwerken in de levens van meerdere generaties. De uitvoering vindt plaats op drie locaties in het Openluchtmuseum: de Tilburgse arbeiderswoning, het kleine Nederlands kerkje en het Indisch achtererf, met in de tramrit tussen kerkje en achtererf een sonologisch landschap.
(Tekst en foto’s Henk Donkers)
Van soloverhaal naar gedeelde geschiedenis
Nicole Vervloed is de schrijver en een van de twee hoofdrolspeelsters van het stuk. Ze maakte eerder de solovoorstellingen ‘Indo go home’ en ‘Ilmu Ilmu’ over de betekenis van haar Indo-Europese achtergrond en de doorwerking daarvan in het heden. “In ‘Nooit meer Sudah’ bouw ik daarop voort”, zegt ze in een interview tussen de repetities door. “Mijn eigen familiegeschiedenis is nog steeds het vertrekpunt maar in deze voorstelling is het een gedeeld, collectief en breder gedragen verhaal geworden. Wel zonder het persoonlijke te verliezen want juist daardoor wordt het herkenbaar en universeel. Ik werk in dit stuk met een grote cast en met veel mensen met een Indische en Indonesische achtergrond”
‘Sudah’: het gesprek dat wordt afgekapt
De titel van de voorstelling is veelzeggend. “Sudah betekent ‘klaar’ of ‘laat maar’, aldus Vervloed. “Het is een woord waarmee je een gesprek stopt. Je zegt eigenlijk: ‘we gaan het hier niet mee over hebben’. Dat wil ik doorbreken. De voorstelling is een pleidooi om het zwijgen achter ons te laten. We moeten praten, ook als dat ongemakkelijk of pijnlijk is.”
In vijf golven naar Nederland
Dat zwijgen is volgens haar kenmerkend voor veel Indo-Europese families die tussen 1945 en halverwege de jaren ’70 naar Nederland kwamen. Vanwege hun nationaliteit werden ze ‘repatrianten’ genoemd, hoewel sommigen nog nooit in Nederland geweest waren. In vijf golven zijn ongeveer 300.000 Nederlanders met een Indische achtergrond naar Nederland gekomen. De eerste groep van zo’n 100.000 repatrianten kwam meteen na de Japanse capitulatie. Zij waren overlevenden van de Japanse bezetting en de Bersiap, de Indonesische onafhankelijkheidstrijd die gepaard ging met de zogenaamde ‘politionele acties’ door Nederland, die soms extreem gewelddadig en onderdrukkend waren. Na de soevereiniteitsoverdracht volgde een grote groep die gelieerd was aan de koloniale overheid (ambtenaren, politie, leger, rechtelijke macht). Toen Soekarno in 1957 mensen met een Nederlandse nationaliteit als staatsgevaarlijk aanmerkte en Nederlandse bedrijven nationaliseerde volgden nog eens 40.000 repatrianten, een jaar later aangevuld met nog eens 10.000 mensen toen alle diplomatieke banden werden verbroken. De laatste groep van zo’n 25.000 repatrianten kwam in de jaren ’60/’70. Ze hadden aanvankelijk de Indonesische nationaliteit aangenomen maar kregen daar spijt van omdat ze in hun beleving gediscrimineerd werden door de Indonesische overheid.
Verzwegen geschiedenissen
Al deze mensen kwamen in Nederland aan met verhalen en soms traumatische ervaringen, maar vonden daarvoor volgens Vervloed geen gehoor in Nederland. “Nederland was zelf aan het herstellen van de oorlog. Er was armoede, honderdduizenden Nederlanders emigreerden… Men zat niet te wachten op de komst van duizenden Indische mensen. Die wilden zich zo snel mogelijk aanpassen en zwegen over hun ervaringen.”
Persoonlijke zoektocht en intergenerationeel trauma
Ook in haar eigen familie werd niet graag gesproken over het Indische verleden en de gedwongen migratie. Pijnlijke gebeurtenissen werden vaak gerelativeerd met opmerkingen als ‘Het valt wel mee’ en ‘We moeten Nederland dankbaar zijn.’ Nicole groeide op met het gevoel dat er ‘iets’ was, zonder dat het benoemd werd. Ze ervoer gevoelens van onrust, heimwee en ‘er niet helemaal bij horen’. Die gevoelens kon ze lange tijd niet plaatsen. Pas toen ze haar eerste kind verwachtte en zich ging verdiepen in de familiegeschiedenis ging ze een verband zien met het verleden van haar moeder die op 13-jarige leeftijd haar land had moeten verlaten. Toen herkende ze ook een intergenerationeel trauma van gebeurtenissen die ze zelf niet had meegemaakt maar waar ze wel last van had. Ze ondernam stappen om het zwijgen te doorbreken, ging familieleden interviewen onder wie haar moeder en enkele ooms, en samen organiseerden ze een familiereis naar Indonesië waaraan 21 familieleden deelnamen. Ze bezochten de geboorteplaatsen van haar moeder en van haar ooms. Daardoor kwamen er verhalen en herinneringen los die eerder verzwegen werden.
Het zwijgen doorbreken
Het doorbreken van het zwijgen ging niet vanzelf. Nicole: “Sommige familieleden begrepen niet waarom ik me hier mee bezig hield. ‘Waar heb jij nou last van; jij hebt het toch niet meegemaakt?’, zeiden ze. Ze zagen niet in dat trauma’s doorgegeven kunnen worden naar volgende generaties en zelfs generaties kunnen overslaan. Dat zit in de opvoeding, in gedrag, in wat wel en niet wordt uitgesproken. Het zwijgen heeft gevolgen, ook voor volgende generaties. Daarom moet het doorbroken worden.”
Een reis door generaties
In de voorstelling gaat Ilse – het alter ego van Nicole – op zoek naar haar afkomst en identiteit. Die zoektocht ontvouwt zich als een reis door de tijd en door vier generaties. Ilse bezoekt het Openluchtmuseum met haar puberzoon en voelt zich ontheemd in deze oer-Hollandse omgeving. Ze wil haar familiegeschiedenis uitzoeken, maar haar zoon toont daar weinig interesse in. Ze raken elkaar kwijt op het museumterrein en gaan ieder hun eigen weg.
In de Tilburgse arbeiderswoning uit de jaren ’70 ontmoet Ilse haar moeder, toen een jonge, nog kinderloze vrouw. Ze stelt haar moeder allerlei vragen over eenzaamheid en migratie, maar die kapt dat af met ‘sudah’, laat maar. Ilse krijgt geen duidelijke antwoorden en blijft met vragen zitten.
Het verleden onder ogen zien
In het kerkje reist ze verder terug in de tijd, naar de tijd van haar overgrootmoeder die in 1914 als Indonesische op het punt staat te trouwen met een witte Nederlandse man in een protestants kerkje in Nederlands-Indië. Ilse probeert haar tegen te houden omdat ze de gevolgen kent, maar beseft meteen dat, als ze het verleden verandert, ze ook haar eigen bestaan verandert. Sterker, ze zou niet eens bestaan hebben. Ze komt hier tot het besef dat je door je geschiedenis geworden bent wie je bent en dat je daarmee moet leren leven. Je geschiedenis kun je niet veranderen.
Terug naar het heden
In de tram reist het publiek samen met Ilse naar de derde locatie: het Indisch achtererf. Toeschouwers krijgen een koptelefoon op en luisteren onderweg naar een sonologisch landschap met geluiden, muziek en teksten die de gedachten en de innerlijke beleving van Ilse weergeven. Door de tramreis komt Ilse terug in het heden. Tot haar verrassing vindt ze haar zoon terug op het Indisch achtererf.
Van zwijgen naar verbinden
Hij blijkt wél nieuwsgierig te zijn naar zijn achtergrond en afkomst. Hij confronteert zijn moeder met een vliegticket naar Indonesië dat hij gevonden heeft. Was ze van plan daar in haar eentje (dus zonder hem) naar toe te gaan? Ze gaat samen met haar zoon ‘naar huis’, letterlijk en figuurlijk. Ook zelf besluit ze, ook tegenover hem, niet langer te zwijgen, maar verbinding met hem te zoeken en samen hun verleden en identiteit te onderzoeken.
Debat over koloniale geschiedenis
Er is al enkele jaren een maatschappelijk debat gaande over onze koloniale geschiedenis en slavernijverleden. Mark Rutte bood in 2022 als premier zijn excuses aan voor het extreme en stelselmatige geweld aan iedereen in Nederland die met de gevolgen daarvan moet leven. Rutte sprak van een puntkomma, geen punt. Sommige politici vinden dat er wel een punt achter de discussie gezet moeten worden en dat er verder over gezwegen moet worden (‘sudah’), andere vinden dat er op woorden daden moeten volgen en dat de systemische ongelijkheden als gevolg van de koloniale geschiedenis en het slavernijverleden moeten worden aangepakt.
Geen politieke stellingname
Vervloed wil met haar voorstelling niet direct politiek stelling nemen. Ze verzet zich wel tegen de houding van ‘het is klaar’ (‘sudah’) en vindt dat “alles op tafel moet komen. Niet om te oordelen, maar om te begrijpen.” Er moet open gesproken kunnen worden over geweld en pijn, er moet kritisch gekeken worden naar hoe de geschiedenis verteld wordt en vanuit welk perspectief. “De koloniale geschiedenis is niet zwart-wit, maar complex. Indische mensen waren vaak onderdeel van het koloniale systeem en profiteerden ervan. Ze stonden in zekere zin aan de daderkant. Maar ze waren ook slachtoffers, van oorlog, van gedwongen migratie en van discriminatie. Je kunt tegelijk dader en slachtoffer zijn. Dat maakt het lastig, maar het is belangrijk eerlijk te blijven kijken.”
Niet alleen voor Indische mensen
De voorstelling is geworteld in de Indische geschiedenis, maar Vervloed heeft deze voor een breder publiek bedoeld. “Voor mensen met een bi-culturele achtergrond bijvoorbeeld, maar eigenlijk voor alle mensen die zich afvragen waar zij vandaan komen en waarom zij geworden zijn wie ze zijn. Iedere familie heeft verhalen die verzwegen worden maar beter verteld kunnen worden. Durf vragen te stellen. Aan je ouders en grootouders. Ook als het ongemakkelijk is.”
Meer informatie en kaartverkoop: http://www.muziektheaterdeplaats.nl/ De 29 voorstellingen zijn helaas allemaal al uitverkocht en extra voorstellingen zijn niet mogelijk.
